Iilang aklat lamang ang nakahubog sa takbo ng panitikan sa mundo nang kasing-determinado ng Don Quixote. Isinulat ni Miguel de Cervantes noong unang bahagi ng ikalabimpitong siglo ng Espanya, ang nobela ay sumusunod kay Alonso Quixano, isang tumatandang menor de edad na maharlika na ang isip ay lubusang napuno ng mga romansang pangkabalyero kaya't naniwala siyang nakatadhana siyang buhayin muli ang pagiging kabalyero. Binago niya ang kanyang pangalan bilang Don Quixote de la Mancha, kinuha niya ang isang praktikal na kapitbahay, si Sancho Panza, bilang kanyang eskudero, at naglakbay sa kapatagan ng Espanya upang itama ang mga mali, ipagtanggol ang marangal, at makamit ang kaluwalhatian para sa isang malikhaing ginang, si Dulcinea del Toboso. Ang sumusunod ay isa sa mga dakilang nakakatawang odyssey ng panitikan: mga windmill na napagkamalang mga higante, mga bahay-tuluyan na napagkamalang mga kastilyo, at mga kawan ng tupa na napagkamalang mga hukbo.
Ang pangunahing premisa ni Cervantes ay mapanlinlang na simple, isang tao ang nawawalan ng ugnayan sa realidad sa pamamagitan ng kanyang pagbabasa, ngunit ginagamit ng nobela ang premisang ito upang magtanong ng mas malalaking tanong. Ano ang kaugnayan sa pagitan ng mga kuwentong ating tinitingnan at ng realidad na ating nakikita? Maaari bang magdala ang idealismo, gaano man ito kadelikado, ng sarili nitong uri ng kadakilaan? At nasaan ang linya sa pagitan ng kabaliwan at kalinawan ng moralidad? Si Don Quixote, sa anumang praktikal na sukat, ay nalinlang. Gayunpaman, ang kanyang pangako sa katarungan, kagandahang-asal, at karangalan ay madalas na naglalantad sa kawalang-halaga, kalupitan, o pangungutya ng mga "matinong" taong kanyang nakakasalamuha. Hindi kailanman lubos na napagpasyahan ni Cervantes kung dapat ba nating pagtawanan si Quixote o hangaan siya, at ang tensyong iyon ay bahagi ng walang hanggang kapangyarihan ng aklat.
Sa estruktura, ang nobela ay madalas na kinikilala bilang isang tekstong nagtatag ng modernong anyo ng nobela. Ginagamit ni Cervantes ang mga balangkas ng salaysay, na inaangkin na ang kuwento ay orihinal na isinulat ng isang kathang-isip na Arabong historyador, si Cide Hamete Benengeli, at sa Ikalawang Bahagi, na inilathala isang dekada pagkatapos ng Ikalawang Bahagi, mayroon siyang mga tauhan na nakabasa ng Ikalawang Bahagi na nakipag-ugnayan kay Quixote, dahil alam nila ang kanyang katanyagan. Ang pamamaraang ito na tumutukoy sa sarili at halos postmoderno ay kapansin-pansing nangunguna sa panahon nito at nakaimpluwensya sa mga manunulat mula kina Fielding at Flaubert hanggang kay Borges at sa mga susunod pang panahon.
Ang ugnayan sa pagitan nina Quixote at Sancho Panza ay nararapat ding bigyang-pansin. Si Sancho ay nagsisimula bilang isang palara, makalupa, sabik sa materyal na gantimpala, nagdududa sa mga pangitain ng kanyang panginoon, ngunit sa paglipas ng salaysay ay hinihigop niya ang ilan sa idealismo ni Quixote, habang si Quixote naman ay lalong naaayon sa praktikal na karunungan. Ang kanilang umuusbong na pakikipagsosyo ay nag-aalok ng isa sa pinakamaaga at pinakamayamang pag-aaral sa panitikan kung paano maaaring humubog ang dalawang magkaibang ugali sa isa't isa sa pamamagitan ng patuloy na pagsasama.
Sa kasaysayan, ang nobela ay lumitaw bilang isang parodya ng mga romansang kabalyero na lubhang popular sa Espanya ni Cervantes, at ang mga mambabasang pamilyar sa genre na iyon ay makakarinig ng mga patong-patong na satira na maaaring hindi mapansin ng mga modernong mambabasa. Ngunit ang aklat ay lumalampas sa orihinal nitong layunin. Ang pagmumuni-muni nito sa ilusyon laban sa realidad, at sa dignidad na maaaring umiral kahit sa loob ng tila kahangalan, ay ginawa itong isang pamantayan para sa mga mambabasa sa loob ng apat na siglo at maraming wika.
Ang Don Quixote ay isang mahabang akda, na kadalasang lumalagpas sa 900 pahina sa mga modernong salin, at ang katatawanan nito ay episodiko sa halip na mahigpit ang pagkakabalangkas, na maaaring sumubok sa mga mambabasa na umaasa sa isang kumbensyonal na arko ng salaysay. Gayunpaman, ang mga handang umupo sa paliku-likong istruktura nito ay makakahanap ng isang aklat na gagantimpalaan ang pasensya ng talino, kalunus-lunos na damdamin, at tunay na pilosopikal na lalim. Ito ay lalong mahalaga para sa mga mambabasang interesado sa kasaysayan ng nobela bilang isang anyong pampanitikan, sa mga naaakit sa mga tanong tungkol sa idealismo at panlilinlang sa sarili, at sinumang mausisa tungkol sa isang akda na humubog sa pagkukuwento nang higit pa sa sarili nitong panahon at wika.
